U bogatom kulturnom nasledju srpskog naroda pirotski cilim se izdvaja po lepoti, mastovitosti i trajnosti. Odlikuju ga bogata ornamentika, prefinjen izbor i kombinacija boja, besprekorno tkanje i vuna odlicnog kvaliteta. Zbog svoje lepote i kvaliteta, pirotski cilimi su godinama bili obavezni deo gradskog enterijera u Srbiji. Krasili su crkve i dzamije, sultanove odaje na Bosforu, knezevske i kraljevske dvorove sirom Balkana. ----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
Tkale su ga siromasne i nepismene, ali darovite zene, pa je cesto od jednostavnog tkackog proizvoda postajao umetnicko delo, poznatog ili, cesce, anonimnog autora. Vremenom, izrada cilima prerasla je okvire kucne radinosti i postala znacajna privredna grana. Ali i znacajna oblast primenjene umetnosti. U prethodna dva veka pirotski cilim je na mnogim medjunarodnim sajmovima i izlozbama dostojno predstavljao Kraljevinu Srbiju, pa Kraljevinu Jugoslaviju, potom SFRJ. Dragocene zbirke pirotskih cilima u Srbiji cuvaju se u Muzeju Ponisavlja u Pirotu, Etnografskom muzeju i Muzeju primenjene umetnosti u Beogradu.Tehniku tkanja su na Balkanu poznavali jos preistorijski i anticki narodi. Postoji misljenje da su cilimarstvo u srpske krajeve doneli Turci, ali je cesce i uverljivije tumacenje da je cilimarstvo na Balkanu autohtono, a dolazak Turaka je samo doprineo omasovljenju proizvodnje i obogacivanju ornamentike. Naime, u vreme ekspanzije Osmanske imperije, prodiruci sve dalje na Zapad, Turcima je postajalo sve teze da nabavljaju prostirke sa Istoka, pa su u novoosvojenim oblastima pomagali razvoj cilimarstva. Od lokalnih tkalja su trazili da na cilime prenesu sare i boje omiljene na Istoku, pa su se tako orijentalni i nomadski elementi sa podrucja Centralne i Male Azije sirili po Jugoistocnoj Evropi. A tu je najpoznatiji, umetnicki i tehnicki najsavrseniji bio pirotski cilim.
Pirotski cilimi su identicni s lica i nalicja, sto se postize cvrstim utkivanjem potke. Pirotske sare su bogate i raznovrsne i govore o devojackoj ceznji, tuzi, Ijubavi i sreci, ali svedoce i o burnoj srpskoj istoriji. Boje su jasne i harmonicne, a najcesca je crvena osnova sa pojedinacnim kontrastnim akcentima. Crvena boja i inace preovladjuje, u vise tonova, od jarke aleve boje do boje zrele visnje.
Svojim bojama, ali i ornamentikom, kompozicijom i tkanjem pirotski cilimi mogu se svrstati medu najlepsa ostvarenja cilimarstva uopste...
Za ovaj cilim tipicni zgusnuti motivi, koji skoro u potpunosti prekrivaju polje i bordure cilima. Po bogatstvu ornamentike oni se mogu meriti sa najlepsim cilimima sa Istoka. Veoma cesti su motivi biljnog i zivotinjskog sveta, kojima se velica zivot, a javlja se i Ijudska figura koje u islamskoj umetnosti obicno nema. Motivi su vesto stilizovani, bez mnogo detalja, ali su vrlo izrazajni u liniji i formi. S obzirom na gustinu tkanja, motivi su cesto minijaturni, ali upecatljivi i vrlo skladnih proporcija.
Sare pirotskog cilima razvrstavju se u pet vaznijih perioda: 1. Iz mitoloskog perioda su ,kornjaca”, „kuke”, „zabice”, „kuka okretusa”...
2. U hriscanskomje bila omiljena upotreba „krsta”, „crkve”, „svecnjaka”
3. U turskom periodu su cesti motivi bili kula, top, ptice, a javilo se i obilje geometrijskih elemenata. Uticaji su se preplitali. Tradicionalnu narodnu ornamentiku pirotske tkalje su obogatile istocnjackim. motivima, koje su prekomponovale u nove, originalne tvorevine, odavno vec tipicne za pirotsko cilimarstvo.
4. Klasicno doba, XIX vek, bilo je doba najbujnije ornamentike i najfinije tehnike. U ovom periodu su cesti motivi cveca, narocito ruza i cvetnih grana.
5. Moderni period nastupio je sirenjem uvozne fabricke robe i uticajem inostrane „mode”, sto nije doprinelo umetnickoj komponenti naseg cilima.
